Kɛm ë Thuɔŋjäŋ (Dinka Tenses)
October 22nd, 2007Kɛm ë Thuɔŋjäŋ (Dinka Tenses)
© 2007, Agɛ̈ɛ̈t: Kuɔl Baak
Thuɔŋjäŋ a leŋ yic kɛm këc gät piny bë ke deet thook. Gɔl tɛ̈n yɛm gäät ë Thuɔŋjäŋ ruöön ë 1928 gut ya köl, kɛm aa këc kaŋ gät piny bë ke ŋic thook. Keek nhïïm kek kɛm ë Thuɔŋjäŋ, aa tɔ̈u. Cëmën anyëkööl juääc aa cë gɔ̈t, kä loi röt emën aa cë gɔ̈t ku kä bë röt looi aköldä aa cë gät piny. Gän kä loi röt kɛm wääc yiic (thɛɛr, emën ku aköldä), yen ee gän ë kɛm ë Thuɔŋjäŋ. Thuɔŋjäŋ a leŋ yic kɛm ka 24 ku keek aa kïk:
1. Kaam puɔlic (kp)
a) Kaam puɔlic emën (kpe)
b) Kaam puɔlic thɛɛr (kpth)
c) Kaam puɔlic aköldä/akölrial/awandä (kpa)
2. Kaam rilic (kr)
a) Kaam rilic emën (kre)
b) Kaam rilic thɛɛr (krth)
c) Kaam rilic aköldä/akölrial/awandä (kra)
3. Kaam cath (kc)
a) Kaam cath emën (kce)
b) Kaam cath thɛɛr (kcth)
c) Kaam cath aköldä/akölrial/awandä (kca)
4. Kaam cath relic (kcr)
a) Kaam cath rilic emën (kcre)
b) Kaam cath rilic thɛɛr (kcrth)
c) Kaam cath rilic aköldä/akölrial/awandä (kcra)
Kɛm cë gät piny nhial kä, aa 12. Thiäär ku reen kën, yen ye jal yup yic rou bë Kɛm ë Thuɔŋjäŋ 24 bɛ̈y (wɛ̈t de yic – wdy, 12 × 2 = 24). Reen ye 12 yup yic aa kɛm kɔ̈k loi thook cɔl luellueel. Thuɔŋjäŋ, cëmën thok kɔ̈k, a leŋ yic LUƐL TUEŊ (Active voice) ku LUƐL CIËËN (Passive voice). Tɛkdä ka leŋ tɛ̈ pɛɛth ye mëgɔ̈ɔ̈t kɔ̈k ë Thuɔŋjäŋ cɔ̈l keek. Apath bë tɛ̈ bë ya cɔ̈l keek jääm yic ku mɛ̈t mëgɔ̈ɔ̈t ë Thuɔŋjäŋ bïk ‘luellueel’ (voices) ya caal tɛ̈ la cök. Lon thiin nyooth luɛl tueŋ ku luɛl ciëën a kïn:
Luɛl Tueŋ ku Luɛl Ciëën
Wɛ̈t cë lueel tueŋ ku ben dhuk, ke rot luɛɛl tɛ̈ dɛ̈t. A ce rot dhuö̈k tɛ̈ tööŋ wën cë kaŋ luɛ̈l yeen tueŋ. Cëmën
Luɛl Tueŋ Luɛl Ciëën
Deŋ a rak weŋ Weŋ a rɛɛk Deŋ
Nyaŋ a cam anyaar Anyaar a cɛm nyaŋ
Muɔɔr a cë nɔ̈k tɛ̈n ɣook Ɣok aa cë näk muɔɔr
Luɔy
Gät luɛl ciëën piny
Luɛl tueŋ Luɛl Ciëën
1. Jöŋ a cop lɛ̈y ……………………
2. Juur aa cï Jëëŋ tiaam …………
3. Dhäk aa biöök ɣɔ̈k (kce)………
4. Dhäk aa biöök ɣɔ̈k (kpe)………
5. Meth ee dek ë ca ………………
6. Mëdhiëth a bë meth wɛ̈ɛ̈t ……
1. Kaam Puɔlic (kp)
Kaam puɔl yic ee kaam yic tök. Tök path yen a cë rot looi, tɛ̈dä ke rot looi kööl thok ebën, tɛ̈dä ka bë rot jal looi. Kaam puɔlic ee yic diäk:
a) Kaam puɔlic emën (kpe)
b) Kaam puɔlic thɛɛr (kpth)
c) Kaam puɔlic aköldä/akölrial/awandä (kpa)
a) Kaam puɔl yic emën (kpe)
Kaam puɔlic emën (kpe)
1. Bol a (ee) gät
2. Diɛt aa pär
3. Mïth aa thuëëc
4. Weŋ a ye raak
5. Dhäk aa rɔ̈ɔ̈k
b) Kaam puɔlic thɛɛr (kpth)
1. Bol a cë gät
2. Diɛt aa cë pär
3. Mïth aa cë thuëëc
4. Weŋ a cë raak
5. Dhäk aa cë rɔ̈ɔ̈k
c) Kaam puɔlic akölrial (kpa)
1. Bol a bë gät
2. Diɛt aa bë pär
3. Mïth aa bë thiëëc
4. Weŋ aa bë raak
5. Dhäk aa bë rɔ̈ɔ̈k.
2. Kaam Rilic (kr)
Kaam ril yic ee kaam yic rou. Käŋ ka rou kek aa cë röt looi thɛɛr – tök a cë rot kaŋ looi ku buɔɔth dɛ̈t; tɛ̈dä ka puɔc röt looi emën ke biööth ke cök; tɛ̈dä ka bë röt jal looi ke biööth ke cök.
a) Kaam rilic emën (kre)
Kaam ril yic emën ë Thuɔŋjäŋ a thöŋ kek kaam puɔl yic thɛɛr ë Thuɔŋjäŋ. Cm
1. Bol a cë gät
2. Diɛt aa cë pär
3. Mïth aa cë thuëëc
4. Weŋ a cë raak
5. Dhäk aa cë rɔ̈ɔ̈k
b) Kaam rilic thɛɛr (krth)
1. Mïthpiööc (mïthabuun) aa ke cë ɣëët ebën wäköl gɔl piööc.
2. Dupiööc ee ka cë kaŋ bɛ̈n ku jɔl bɛn jäl.
3. Löth ee ka cë yup yic wäköl wɛt kɔɔcpiööc aɣeer
4. Many gëk (Traffic light) ee ka cë rueet ŋök wën jël thurumbiil
5. Wël cɛɛl aa ke cë thök wäthëëi thiöök tïbï.
c) Kaam rilic akölrial (kra)
1. Kɔɔcpiööc aa bë ɣëët ebën nhiäk ku jɔl piööc gɔl
2. Dupiööc a bë bɛ̈n wik tui ku jɔl bɛ̈n jäl
3. Löth a bë yup yic lä ku jɔl kɔc wɛt aɣeer
4. Manygëk a bë rueet ŋök lä ku jɔl thurumbiil jäl
5. Wël cɛɛl aa bë thök lä ku jɔl tïbï thiöök.
3. Kaam Cath (kc)
a) Kaam cath emën (kce)
1. Bol a gɛ̈t
2. Diɛt aa pär
3. Mïth aa thuɛ̈ɛ̈c
4. Weŋ a rak
5. Thurumbiil aa kuath
b) Kaam cath thɛɛr (kcth)
1. Bol ee (ka) gɛ̈t
2. Diɛt aa ke pär
3. Mïth aa ke thuɛ̈ɛ̈c
4. Weŋ ee (ka) rak
5. Thurumbiil aa ke kuath
c) Kaam cath akölrial (kca)
Tɛ̈ cï rëër ka/ke mɛt thïn, ka kaam cath akölrial ee thöŋ kek kaam puɔlic akölrial.
1. Bol a bë (rëër ka) gät
2. Diɛt aa bë (rëër ke) pär
3. Mïth aa bë (rëër ke) thuëëc
4. Weŋ a bë (rëër ka) raak
5. Thurumbiil aa bë (rëër ke) kuaath
4. Kaam Cath Rilic (kcr)
a) Kaam cath ril yic emën (kcre)
1. Bol a gɛ̈t mën tɛ̈ wënanhiäk.
2. Miöör aa thär mën tɛ̈n bɛɛk piny.
3. Jëëŋ aa gum mën tɛ̈n bïï Juur pan den.
4. LRA aa thär mën tɛ̈n dɔm Mutheveni bääny ruöön 1986.
5. Mïthabuun aa kuën mën tɛ̈n ŋɛɛny panpiööc thok.
b) Kaam cath rilic thɛɛr (kcrth)
1. Kɔɔc kɔ̈k Cɛɛm aa ke thär kek juur wäär jɔl kɔɔc juɛ̈ɛ̈c kɔ̈k ë
Cam ë Thudän bɛ̈n mɛt thïn ruöön 1983.
2. Kɔɔc ë Thudän kɔ̈k aa ke cëŋ Ɣothralia wäär jɔl kɔɔc kɔ̈k ë Thudän jal bɛ̈n köök Ɣothralia.
3. Wɛ̈tkä aa ke tuk atuɛk wäraköl jɔl deŋ bɛ̈n tuɛny.
4. Deŋ ee ka gɛ̈t wäraköl lööny meth piny agen nhom.
5. Keek aa ke gɛ̈t wäraköl yup löth yic.
c) Kaam cath rilic akölrial (kcra)
War abëër kä yiic ë Thuɔŋjäŋ.
1. He will have been writing for two hours when we arrive at 2 pm.
——————————————————————————————————–
2. Bulls will have been fighting since day break by this time tomorrow.
——————————————————————————————————–
3. South Sudanese will have been living in peace for 2 years in 2007.
——————————————————————————————————–
4. By 2007, LRA will have been fighting for 21 years since Museveni took power in 1986 if peace is not signed this year, 2006.
——————————————————————————————————–——————————————————————————————————–
5. He will have been writing for two hours when we arrive
——————————————————————————————————–